Bir gün bir yayınevinde çalışan yaşlı bir matbaa ustası, masanın başında dosya okuyan editöre bakıp yarı ciddi yarı alaycı bir sesle şöyle demişti: “Siz editörler biraz tuhaf insanlarsınız; yazmadığınız metinlerle kavga ediyorsunuz,”. O an odada bulunan herkes gülmüştü ama ardından birkaç saniyelik tuhaf bir sessizlik olmuştu; çünkü ustanın söylediği söz ilk anda bir şaka gibi duyulsa da aslında yayıncılık dünyasının en dürüst tanımlarından birini içinde saklıyordu. Gerçekten de editörlük çoğu zaman yazılmamış cümlelerle, eksik kurulmuş düşüncelerle, gereğinden fazla konuşan paragraflarla ve bazen de metnin içinde saklanan küçük tereddütlerle yapılan uzun, sabırlı ve görünmez bir mücadeledir. Bir editör bir metni okurken yalnızca harfleri takip etmez; o metnin arkasındaki niyeti, düşüncenin yönünü, anlatının ritmini ve bazen de yazarın kendisinin bile fark etmediği küçük kararsızlıkları anlamaya çalışır. Metin bir şey söyler, editör birkaç saniye durur ve kendi kendine şu soruyu sorar: “Bu cümle gerçekten bunu mu anlatıyor, yoksa yalnızca anlatıyormuş gibi mi davranıyor?”
Editör masasında başlayan bu tuhaf ilişki dışarıdan bakıldığında oldukça sıradan görünür. Bir bilgisayar ekranı vardır. Açık bir dosya vardır. Sayfalar yukarı doğru kayar. Klavyeden ara sıra birkaç kısa tuş sesi duyulur. Ama işin içinde olan biri bilir ki bu görüntünün arkasında çok daha karmaşık bir süreç yaşanmaktadır. Çünkü editör aslında metni yalnızca okumaz; metnin davranışlarını izler. Bir cümle gereğinden fazla uzunsa bunu yalnızca gözle değil ritimle fark eder. Bir paragraf gereğinden fazla konuşuyorsa bunu yalnızca anlamla değil sabırla ölçer. Metnin nerede hızlandığını, nerede tökezlediğini, nerede okurun dikkatini kaybetme riski taşıdığını dikkatle takip eder. Çünkü iyi bir editör için metin yalnızca bir düşünce dizisi değildir; metin aynı zamanda bir akıştır, bir yürüyüştür, hatta bazen okurun zihninde ilerleyen görünmez bir yolculuktur. Okuyucu o yolculuk sırasında bazen hızlanır, bazen durur, bazen de bir cümlenin içinde beklemek zorunda kalır. Editörün görevi bu yolculuğun dengesini kurmaktır.
Bir dosya açılır. İlk sayfa okunur. Sonra ikinci sayfa. Her şey yolunda görünür. Cümleler düzgündür, fikirler anlaşılırdır, anlatı akıcıdır. Ama üçüncü ya da dördüncü sayfada editör bir anda durur. Çünkü bir cümle vardır ve o cümle metnin geri kalanıyla uyumsuz bir ağırlık taşımaktadır. Fazla süslü olabilir, fazla iddialı olabilir ya da yalnızca yanlış yerde duruyordur. Bazen de yalnızca kendini fazla önemseyen bir cümledir; metnin geri kalanından daha yüksek sesle konuşmaya çalışan küçük bir paragraf parçasıdır. Editör o cümleyi çıkarır. Sonra metni yeniden okur. Ve çoğu zaman tuhaf bir şey olur: metin bir anda nefes alır. Sanki sayfanın üzerinde duran görünmez bir ağırlık kaldırılmış gibidir. Sanki metnin içinde sıkışmış bir hava dışarı çıkmıştır. Bu küçük müdahaleler bazen bütün metnin akışını değiştirir. Çünkü bir metnin dengesi çoğu zaman sandığımızdan daha hassastır.
İşte editörlüğün biraz marjinal sayılabilecek tarafı burada başlar. Çünkü editör aslında metnin ilk asi okurudur. Yazar metni yazarken çoğu zaman kendi heyecanıyla ilerler; bazen bir paragrafı gereğinden fazla sever, bazen bir cümleyi bırakmak istemez, bazen de bir fikri metnin merkezine yerleştirmek konusunda fazla ısrarcı olabilir. Editör ise metne biraz daha mesafeden bakar. “Okuyucu burada ne hissedecek?” diye düşünür. “Bu cümle gerçekten gerekli mi?” diye sorar. “Bu paragraf metni ileri mi taşıyor, yoksa yalnızca kendi güzelliğini mi sergiliyor?” diye tartar. Ve bazen metnin en sevilen paragrafını hiç tereddüt etmeden çıkarır. Yayıncılık dünyasında buna bazen küçük bir cinayet denir. Çünkü bazı cümleler gerçekten çok güzel olabilir ama metnin bütünü için gereksizdir. Editörün görevi ise güzelliği değil, metnin bütününü korumaktır.
Editörlük aynı zamanda sabır işidir. Bazen bir paragraf üzerinde yarım saat durulur. Bazen tek bir kelime üzerinde uzun süre düşünülür. Çünkü kelimeler yalnızca anlam taşımaz; ritim taşır, ton taşır ve metnin karakterini belirler. Bir kelime yanlış yerde durduğunda bütün paragrafın dengesi değişebilir. Bu yüzden editörlük çoğu zaman kelimelerle yapılan küçük bir mimarlık işine benzer. Bir duvar kaldırılır, bir kapı başka yere taşınır, bir pencere açılır ve metnin içindeki ışık değişir. Aynı metin, birkaç küçük dokunuştan sonra bambaşka bir sesle konuşmaya başlayabilir. Bir paragrafın yerini değiştirmek bazen bütün anlatının ritmini düzeltir. Bir başlığı yeniden kurmak bazen kitabın düşünce haritasını daha anlaşılır hâle getirir.
Ama işin daha az konuşulan tarafı şudur: Editör aynı zamanda metnin psikoloğudur. Metnin nerede kendini tekrar ettiğini, nerede gereksiz yere gösteriş yaptığını, nerede yazarın okuyucudan çok kendisiyle konuştuğunu fark eder. Bazı metinler çok konuşur ama az şey anlatır. Bazıları ise tam tersine güçlü bir fikir taşır ama o fikri taşıyacak doğru cümleyi henüz bulamamıştır. Editör tam da burada devreye girer. Fazlalıkları temizler, eksikleri işaret eder ve metnin kendi sesini bulmasına yardım eder. Çünkü her metnin içinde aslında saklı bir ses vardır ve editörün görevi çoğu zaman o sesi ortaya çıkarmaktır.
Yayınevlerinde yıllardır dolaşan küçük bir söz vardır: Bir kitabın gerçek biçimi çoğu zaman yazıldığı anda değil, editör masasındaki o uzun ve sessiz saatlerde ortaya çıkar. Çünkü editörlük yalnızca hataları düzeltmek değildir. Editörlük, bir metnin içindeki gürültüyü azaltıp gerçek sesini duyulur hâle getirme sanatıdır. Metnin içindeki gereksiz kalabalık çekildiğinde geriye kalan şey çoğu zaman daha berrak, daha güçlü ve daha dürüst bir anlatıdır.
Bir kitap okurun eline ulaştığında sayfalar akıp gider, hikâye ilerler, düşünceler yerli yerine oturur. Okuyucu çoğu zaman yalnızca yazarı görür. Bu doğaldır. Ama yayınevlerinde herkes şu küçük gerçeği bilir: Bir kitabın gerçekten kitap hâline gelmesi çoğu zaman editör masasındaki o uzun, sabırlı ve görünmez saatlerin sonucudur. Çünkü editörlük, kelimeleri düzeltmekten çok daha fazlasıdır; editörlük, bir metnin gerçekten söylemek istediği şeyi ortaya çıkarana kadar onunla sabırla uğraşma sanatıdır.
Ve belki de bu yüzden yayınevlerinde gece geç saatlerde ışığı yanan odalarda, bilgisayar ekranının soluk ışığında dosya okuyan bir editör gördüğünüzde şunu düşünmek gerekir: o kişi yalnızca bir metni düzeltmiyordur. O kişi aslında kelimelerin yaşayabileceği daha doğru bir düzen kuruyordur. Cümlelerin birbirine çarpmadan ilerleyebileceği bir yol açıyordur. Metnin içindeki düşüncelerin daha berrak duyulabileceği bir alan hazırlıyordur.
Çünkü yayıncılık dünyasında çoğu kişinin fark etmediği küçük ama önemli bir gerçek vardır: Bazı kitaplar yazıldıkları anda değil, editörün masasındaki o uzun ve sessiz gecelerde doğarlar. Ve çoğu zaman bir kitabın gerçek sesi, tam da o sessiz masa başında, kimsenin fark etmediği küçük müdahalelerle, yavaş yavaş ortaya çıkar.